به کوشش عماد‌الدین شیخ‌الحکمایی

تاریخ انتشار: ۱۳۸۷
طرح جلد: سیدپارسا بهشتی شیرازی
حروف‌نگار: خدیجه اکبری
نشانی: دانشنامۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌زمین، خیابان ولی عصر(ع)، جنب پارک ساعی، شماره ۱۱۰۵، کد پستی۱۳۵۱۱-۱۵۱۱۹

همچنان که پیشرفت معنوی و مادی هر فرد مستلزم شناسایی خود است، هر ملت نیز برای پیشرفت معنوی و مادی باید خود را بشناسد. خودِ هر فرد یا جمع چیزی جز آنچه تحقیق یافته نیست. تحقق در دنیا امری است مقید به زمان و مکان؛ مقید به تاریخ. پس خود هر فرد یا جامعه انسانی در تاریخ محقق میشود. بنا بر این، هر ملت برای حرکت به سوی کمال باید «تاریخ» خود را بشناسد.
تاریخ ملت ایران، مانند تاریخ همه ملتها، مجموعه عقاید و سلایق و رفتارهای او در طی زمان در سرزمین ایران است. همه این مجموعه ناگزیر در مکانهایی محقق شده‌‌است و بخش مهمی از این مکانها مکانهای ساخته انسان است ـ مکانهایی طبیعی که انسان با رفتارها و اجرای آیینها و طرز ویژهٔ نگاه خود به آنها در آنها تصرفی ناملموس کرده‌‌است؛ یا مکانهایی که انسان با ذهن و دست خود با تصرف در طبیعتْ ساخته و پدید آورده‌‌است. این مکانها، که به نحوی ساختهٔ انسان است، همان است که از آن به «معماری» تعبیر می‌‌کنیم.
پس مطالعهٔ تاریخ ایرانیان ناگزیر با مطالعهٔ تاریخ معماری همراه است؛ و نیز مطالعهٔ تاریخ معماری مطالعهٔ بخش مهمی از تاریخ ایرانیان است. اگر معماری حضوری چنین گسترده در همه شئون ایرانیان دارد، پس بسیاری از چیزهایی که بر زندگی و رفتار تاریخی او دلالت می‌‌کند بر معماری او نیز دلالت می‌‌کند. ازچنین دیدگاهی، منابع مطالعهٔ تاریخ معماری ایران منحصر به آثار تاریخی (بناها و شهرها و تپه‌‌های باستانی) نیست. بسیاری از اسنادی که بر شئون گوناگون زندگی ایرانیان دلالت می‌‌کند در زمرهٔ اسناد معماری است.
بخشی از این منابعْ منابع مکتوب یا نوشتاری است. ایرانیان در طی تاریخ طولانی‌‌شان منابع مکتوب بسیاری پدید آورده‌‌اند. می‌‌توان با پرسشهای مربوط به معماری، یعنی پرسشهای مربوط به نسبت میان انسان و مکان، به سراغ این منابع رفت و آنها را وارسی کرد. می‌‌توان مربوط به نسبت میان انسان و مکان، به سراغ این منابع رفت و آنها را وارسی کرد. می توان اسنادی تازه برای پاسخ به این‌‌گونه پرسشها یافت؛ می‌‌توان اسنادی تازه برای پاسخ به این‌‌گونه پرسشها یافت؛ می‌‌توان با این نگاه، اسناد پیشین را از نو قرائت کرد و نکته‌‌های تازه در آنها یافت. با چنین نگاهی، هرچه بر وجهی وشأنی از شئون زندگی دلالت ‌‌کند بالقوه بر معماری هم دلالت می‌‌کند بنا بر این، پیشاپیش نمی‌‌توان متنی را از آن جهت که موضوعش مستقیماً و ظاهراً به معماری مربوط نیست، از دائره منابع تاریخی معماری ایران بیرون گذاشت.
دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران زمین با تکیه بر چنین مبنای نظری‌‌ای درصدد است دامنهٔ گسترده منابع معماری ایران را در معرض دید محققان قرار دهد. بخشی از این منابعْ منابع مکتوب است؛ و بخش مهمی از منابع مکتوب که کمتر در دسترس محققان است، اسناد تاریخی است. اسناد تاریخی، از سلطانیات و دیوانیات و اخوانیات، دانش بسیاری درباره معماری ایرانِ، در بر دارد که کمتر بدان اعتنا شده‌‌است. اگر متن این اسناد، با تصحیح علمی و به صورتی دقیق و قابل جستجو و ارجاع، در اختیار محققان قرار گیرد، بی‌‌گمان کیفیت تحقیق در تاریخ معماری ایران، دیر یا زود، متحول خواهدشد.
گاهنامهٔ اسناد معماری ایران، که نخستین شمارهٔ آن را در پیش رو دارید، با چنین نیتی منتشر می‌‌شود. نخستین شماره‌‌های این گاهنامه به وقف ‌‌نامه‌‌ها اختصاص یافته‌‌است، که از نظر تاریخ معماری غنی‌‌تر و دلالتهای آن آشکارتر است. در شماره‌‌های آینده، به تدریج انواع دیگر اسناد نیز در این گاهنامه منتشر خواهدشد. علاقمندانی که چنین اسنادی در اختیار دارند، می‌‌توانند اصل یا تصویر دیجیتال آن‌‌ها را در اختیار دانشنامه بگذارند. دانشنامه علاوه بر اینکه آنها را در پایگاه اطلاعات خود در دسترس علاقمندان قرار خواهد داد، آنها را در این گاهنامه به شیوه‌‌ای منقح و به نام صاحبشان منتشر خواهد کرد.
سیدمحمد بهشتی، مدیر طرح دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌‌زمین

[ویرایش] ۱. وقف‌‌‌نامهٔ آستانه شاه‌‌‌زاده حسین قزوین / ۷۷۳ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌نامه. سند اساس: تصویر چاپی اصل سند. محل نگهداری اصل سند: نامعلوم. محل نگهداری اصل سند: نامعلوم. زبان سند: فارسی. نوع خط: تعلیق. واقف: غیاث‌‌‌‌الدین کیاملک‌‌‌‌بن جلال‌‌‌‌الدین کیااسماعیل دیلمی [هز ارسپی]. تاریخ سند: ۲۰ محرم ۷۷۳ قمری. نوع رقبه: سهامی از یک روستا. محل وقوع رقبات: قزوین، بلوک اقبال، دیه دستجرد. موقوف علیه: آستانه شاه‌‌‌‌زاده حسین قزوین. مأخذ و پیشینه چاپ: حسین مدرسی طباطبایی، برگی از تاریخ قزوین، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، ۱۳۶۱.ص ۱۱۵-۱۱۹. تصویر سند در صفحات ۴۵۸-۴۵۵.

[ویرایش] ۲. وقف‌‌‌نامهٔ امام‌‌‌زاده جعفر دامغان (۱) / ۸۱۵ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: اصل. محل نگهداری اصل سند: بایگانی مرکزی سازمان اوقاف و امور خیریه تهران، اسناد استان سمنان. اندازه سند: ۶۲۲ × ۵/۱۷سم. زبان و نوع خط: فارسی، تعلیق. واقف: امیر سیف‌‌‌‌‌الدین علی کیابن سراج‌‌‌‌‌الدین رستم ‌‌‌‌‌بن ابراهیم‌‌‌‌‌بن حاجی. تاریخ سند: اول محرم ۸۱۵ قمری. نوع رقبه: قنات، مزرعه، آسیاب. محل وقوع رقبات: دامغان، روستای دهو. محل وقوع رقبات: دامغان، روستای دهو. پیشینه چاپ: عمادالدین شیخ‌‌‌‌‌الحکمایی، «وقف‌‌‌‌‌نامه کهن امامزادهٔ جعفر دامغان»، وقف، میراث جاودان، سال دوم، شمارهٔ پنجم، بهار ۱۳۷۳. صص۵۸-۶۸. (همراه با تصویر کامل سند).

[ویرایش] ۳. وقف‌‌‌نامهٔ امام‌‌‌زاده جعفر دامغان (۲) / ۹۴۸ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: اصل. زبان: فارسی. نوع خط: تعلیق. واقف: آیدین بیگ‌‌‌‌‌‌بن پیرمحمّد بیگ پهلوینی. تاریخ سند: اول شوال ۹۴۸ قمری. نوع رقبه: آسیاب و اراضی تابع آن. محل وقوع رقبات: دامغان، قریهٔ مغونه. توضیح: این سند پشت سند شمارهٔ ۲ نوشته شده و اندازه، محل نگهداری، پیشینهٔ چاپ و موقوف‌‌‌‌‌‌علیه با سند پیشین یکی است.

[ویرایش] ۴. وقف‌‌‌نامهٔ خانقاه حسینیّه و گنبد سبز نطنز / ۸۵۷ق

نوع سند: وقف‌نامه. سند اساس: کپی اصل. محل نگهداری اصل سند: مجموعهٔ شخصی متولّی. قطع و اندازه سند: ۵۳۵/۵×۵/۲۲سم. زبان سند: فارسی. نوع خط: نستعلیق و رقاع. واقف: تاج‌الدین حسن‌بن شمس‌الدین محمد حسینی افوشته‌ای. تاریخ سند: ۲۰ ذی‌حجهٔ ۸۵۷ قمری. نوع رقبه: خانقاه، گنبد، باغ، چهار صفه، حمام، آسیاب، قنات. محل وقوع رقبات: نطنز، افوشته، و شوشاد، میلاجرد، ناحیه طرقرود، سرشک، اسفیدان. موقوف علیه: خانقاه حسینیه، گنبد سبز، حمام افوشته و … ملاحظه: سند موشح است و با ترکیب نخستین حروف ابتدای هر سطر این قطعه به دست می‌آید:

انموذج اشراف سلف تاج دول

سید حسن آن معتصم حبل متین

کرد از پی مرضات خدا وقف صحیح

آن خانقه و روضهٔ چون خلد برین

پس کرد بر آن خانقه و بعضی از اولاد

املاک که در طیّ کتابست مبین./ والسلام

پیشینهٔ چاپ: سیّد حسین اعظم واقفی، میراث فرهنگی نطنز، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۹، صص ۱۶۱-۱۳۱.

[ویرایش] ۵. وقف‌‌‌نامهٔ آب فرات / ۹۳۵ق

نوع سند: وقف‌نامه. سند اساس: اصل. شماره و محل نگه‌داری سند: کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، بخش خطی، شمارهٔ ۸۳۴۶. قطع و اندازه سند: ۵۷۸ × ۵/۵ سم. زبان و نوع خط: فارسی و رقاع. واقف: علی‌بد عبدالعالی، وکیل شاه طهماسب صفوی. تاریخ سند: ۹۳۵ قمری. نوع رقبه: نهر آب. محل وقوع رقبات: عراق، حلّه. موقوف علیه: مشهد غروی (نجف) و مشهد حایری (کربلا). پیشینهٔ چاپ: ایرج افشار، «وقف‌نامهٔ آب فرات از عهد شاه طهماسب»، فرهنگ ایران زمین، جلد ۱۴، ش ۶ (۱۳۴۵). با نمونه تصویر سند. (سطر ۱ تا ۱۳ متن وقف‌نامه به چاپ حاضر افزوده شده است).

[ویرایش] ۶. وقف‌‌‌نامهٔ قنات خیرات کازرون / ۱۱۱۷ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: کپی رونوشت. محل نگهداری اصل سند: اداره‌ٔ اوقاف و امور خیریه کازرون. اندازه سند: ۳۰×۵۴۳سم. زبان: فارسی. نوع خط: رقاع. واقف: خواجه حسام‌‌‌‌‌‌‌الدین‌‌‌‌‌‌‌بن محمّد صالح کازرونی. تاریخ سند: جمادی‌‌‌‌‌‌‌الاول ۱۱۱۷ قمری. نوع رقبه: قنات. محل وقوع رقبات: کازرون. ملاحظات: سند موشح است و با ترکیب نخستین حروف ابتدای هر سطر (سطور ۲ تا ۱۱۰)، این قطعه به دست می‌‌‌‌‌‌‌آید:

نایب الملکی حسام‌‌‌‌‌‌‌الدین علی نامدار

وقف کرد این آب را بهر رضای کردگار

سیف اقبالش بود برنده عارف تا ابد

باشد او را بخت چون توفیق در هر کار یار

[ویرایش] ۷. وقف‌‌‌نامهٔ قنات دولت‌‌‌آباد یزد / ۱۲۱۲ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: کپی رونوشتِ رونوشت به تاریخ ۱۳۱۹/۸/۲۳. نسخه دوم: کپی رونوشت رونوشت. شماره و محل نگهداری اسناد: اداره‌ٔ کل اوقاف یزد، شماره ۱۰- م. اندازه سند اساس: ۱۲ برگ کاغذ رسمی وزارت دادگستری. اندازه سند دوم: ۱۵۳×۲۳ سم. نوع خط سند اساس: نسخ و نستعلیق. نسخهٔ دوم: شکسته نستعلیق. واقف: محمّدتقی خان (حاکم یزد). تاریخ سند: رمضان ۱۲۱۲ قمری. نوع رقبه: قنات، باغ، عمارت، مصنعه، خانه، ساباط. محل وقوع رقبات: یزد، مهریجرد، تقی‌‌‌‌‌‌‌آباد، دولت‌‌‌‌‌‌‌آباد، باقرآباد، بغدادآباد، جنت‌‌‌‌‌‌‌آباد. موقوف‌‌‌‌‌‌‌علیه: حرم پیامبر(ص) در مدینه و حرم علی(ع) در نجف و مضاجع مطهرهٔ ایمه (ع).

[ویرایش] ۸. وقف‌‌‌نامهٔ مدرسه سپه‌‌‌سالار تهران / ۱۲۹۷ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: تصویر اصل سند. محل نگهداری اصل سند: کتابخانهٔ مدرسه سپهسالار(شهید مطهری) ش: ۴۶۴. اندازه سند اساس: قطع رقعی، ۷۹ صفحه. زبان: فارسی. نوع خط: نستعلیق. واقف: مشیرالدوله، میرزا حسین‌‌‌‌‌‌‌خان سپه سالار. تاریخ سند: ۷ شوال ۱۲۹۷ قمری. نوع رقبه: مسجد، مدرسه، کتابخانه، مکتب‌‌‌‌‌‌‌خانه، مریض‌‌‌‌‌‌‌خانه، حمام، دکان. محل وقوع رقبات: تهران، ورامین، طالقان، قزوین و خمسه. ر.ک: / ص۱۵. موقوف‌‌‌‌‌‌‌علیه: مسجد مدرسهٔ ناصری، سپه‌‌‌‌‌‌‌سالار(شهید مطهری). پیشینه انتشار: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامهٔ مسجدمدرسهٔ ناصری، طهران، ۱۳۲۶ق، چاپ سربی، خشتی، ۵۵ص. ملاحظات: یادداشت‌‌‌‌‌‌‌های مربوط به مهرها که در کروشه آمده‌‌‌‌‌‌‌است از نسخه چاپی است.

[ویرایش] ۹. وقف‌‌‌نامهٔ عمادالملکی طبس (۱) / ۱۳۰۰ق

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: رونوشت رونوشت اداره اوقاف طبس به تاریخ ۱۳۱۱/۱۱/۲. محل نگهداری اصل سند: اوقاف طبس. قطع و اندازه سند اساس: ۱۱ برگ کاغذ آ۴. زبان: فارسی. نوع خط: شکسته نستعلیق. واقف: محمدباقر خان عمادالملک. تاریخ سند: ۱۴ رمضان ۱۳۰۰ قمری. نوع رقبه: از سطر ۳۷ تا ۱۳۶: زمین، باغ، عمارت، دکان، بازار، خانه، کاروان‌سرا، قریه، قصبه، قنات، چشمه، آسیاب، قلعه و ارگ. محل وقوع رقبات: (از سطر ۳۷ تا ۳۶): طبس، رقه، بشرویه، تون، عرب‌آباد، جنابد، گناباد، مشهد مقدس. مصارف: (سطر ۱۳۶ تا ۲۲۷) ۶۸ مورد مصرف.

[ویرایش] ۱۰. وقف‌‌‌نامهٔ عمادالملکی طبس (۲) / ۱۳۰۰ق

نوع سند: وقف‌نامه (با مقدمهٔ مصالح و اقرار). واقف: امیر محمّد حسین‌بن محمّدباقر خان عمادالملک. تاریخ سند: ۱۴ رمضان ۱۳۰۰ قمری.

[ویرایش] ۱۱. وقف‌‌‌نامهٔ عمادالملکی طبس (۳) / ۱۳۰۱ق

نوع سند: وقف‌نامه. واقف: محمدباقر خان عمادالملک. تاریخ سند: ۷ جمادی‌الاول ۱۳۰۱ قمری.

[ویرایش] ۱۲. وقف‌‌‌نامهٔ موزه مقدم تهران / ۱۳۵۱ش

نوع سند: وقف‌‌‌‌‌‌‌نامه. سند اساس: کپی اصل سند. محل نگهداری اصل سند: دانشگاه تهران، ادارهٔ حقوقی، پروندهٔ موزهٔ مقدم. قطع و اندازه سند اساس: سه برگ کاغذ اسناد رسمی. نوع خط: شکسته نستعلیق. واقف: دکتر محسن مقدم فرزند محمد‌‌تقی. تاریخ سند: ۲۵ مهرماه ۱۳۵۱ خورشیدی. موقوفه:' خانه مسکونی، دکان و اشیای تاریخی. محل وقوع رقبه: تهران. موقوف‌‌‌‌‌‌‌علیهم: دانشگاه تهران، محققین و دانشجویان هنر و باستان‌شناسی. پیشینه چاپ: علی‌رضا عسکری، «موزه وقفی مقدّم»، وقف، میراث جاویدان، شمارهٔ ۱۳۷ (بهار ۱۳۸۱)، صص ۱۳۷-۱۴۲. با تصویر صفحه اول سند (در مقالهٔ چاپی، متن کامل سند نیامده است.)

[ویرایش] نمایه‌ها

[ویرایش] نمونه‌ٔ تصاویر